Lễ hội ma đói Malaysia: Nghi lễ 137 năm tuổi và cuộc chạy đua với thời gian của nghệ nhân

Đêm 14 tháng 8 năm 2026, khu phố Bukit Mertajam thuộc bang Penang, Malaysia chìm trong ánh đèn dầu và khói hương. Hàng nghìn người chen chân trên đại lộ Jalan Pasar, tất cả hướng về một pho tượng khổng lồ cao hơn 9 mét — tượng Đại Sĩ Gia (Da Shi Ye), vị thần hộ mệnh của cõi âm. Đây là đêm khai mạc lễ hội ma đói (Hungry Ghost Festival) kéo dài hai tuần, một nghi lễ có từ năm 1888, khi cộng đồng người Hoa tại đây lập đàn tế để xoa dịu oan hồn sau trận dịch bệnh cướp đi hàng trăm sinh mạng. Nhìn từ góc độ thể thao, tôi không có gì để phân tích. Không có đội bóng, không có chiến thuật, không có bảng xếp hạng. Nhưng nếu đứng ở vị trí một người quan sát dữ liệu, tôi thấy ở đây một cuộc đua khốc liệt hơn bất kỳ trận chung kết nào: cuộc đua giữa một nghệ nhân 69 tuổi và sự lãng quên. Ông Ng Chi Wong, nghệ nhân chế tác tượng Đại Sĩ Gia, đã gắn bó với nghề hơn 40 năm. Điều đặc biệt: ông không hề có bản vẽ kỹ thuật. Toàn bộ kỹ thuật dựng khung tre, uốn giấy, phối màu — tất cả đều nằm trong trí nhớ của ông. Đây là tri thức ngầm (tacit knowledge), thứ không thể chuyển giao qua tài liệu, chỉ có thể truyền lại qua thực hành trực tiếp. Và ông đang chạy đua với thời gian. Số liệu cho thấy quy mô của sự kiện: từ 10.000 đến 20.000 người tham dự mỗi đêm, bao gồm cả tín đồ từ Singapore, Indonesia và Thái Lan. Tượng Đại Sĩ Gia cao thêm khoảng 5 cm mỗi năm — một cột mốc sống ghi dấu sự liên tục của truyền thống. Năm nay, tượng cao 9,6 mét, được dựng từ 300 cây tre và 2.000 tờ giấy màu. Chi phí chế tác lên tới 200.000 ringgit Malaysia (khoảng 1,1 tỷ đồng), do các nhà hảo tâm địa phương tài trợ. Điều khiến tôi chú ý không phải là nghi lễ tâm linh, mà là cấu trúc vận hành của sự kiện này. Lễ hội ma đói ở Bukit Mertajam không chỉ là một nghi thức tôn giáo. Từ những năm 2026, ban tổ chức đã biến nó thành một nền tảng từ thiện: quyên góp cho trường học, viện trợ y tế, hỗ trợ người nghèo. Năm 2026, họ quyên được 1,8 triệu ringgit (khoảng 10 tỷ đồng). Nói cách khác, đây là một tổ chức vận hành hai vai: vừa là trung tâm tín ngưỡng, vừa là quỹ phúc lợi cộng đồng. Từ góc nhìn của tôi, đây chính là mô hình bền vững mà nhiều tổ chức thể thao đang tìm kiếm: đa dạng hóa nguồn lực, tạo giá trị kép, và thích nghi với bối cảnh mới. Khi đại dịch COVID-19 buộc các cuộc tụ tập đông người phải tạm dừng, ban tổ chức đã nhanh chóng triển khai hình thức cúng trực tuyến và phát trực tiếp các nghi lễ trên Facebook. Họ không chờ đợi, họ thích nghi. Nhưng có một nghịch lý mà tôi muốn chỉ ra: sự chuyển đổi số có thể cứu lễ hội khỏi sụp đổ, nhưng cũng có thể làm phai nhạt bản chất của nó. Khi người ta cúng bái qua màn hình điện thoại, liệu nghi lễ có còn giữ được sự linh thiêng? Tôi không có câu trả lời. Số liệu cho thấy xu hướng, nhưng không phải lời tiên tri. Điều tôi chắc chắn là thế này: nếu ông Ng Chi Wong nghỉ hưu mà không có người kế cận, kỹ thuật chế tác tượng Đại Sĩ Gia sẽ biến mất trong vòng một thế hệ. Đó là một mất mát không thể đo đếm bằng tiền. Và khi một truyền thống biến mất, cả cộng đồng — không chỉ riêng người Hoa ở Malaysia — đều nghèo đi. Lễ hội ma đói năm nay kéo dài đến ngày 29 tháng 8. Trong hai tuần đó, hàng chục nghìn người sẽ đến dâng hương, xem hát bội, và tham gia các hoạt động từ thiện. Nhưng câu hỏi lớn nhất không nằm ở số lượng người tham dự. Câu hỏi lớn nhất là: ai sẽ là người dựng tượng Đại Sĩ Gia vào năm 2036?